{"id":8518,"date":"2026-10-12T10:04:21","date_gmt":"2026-10-12T08:04:21","guid":{"rendered":"https:\/\/www.cfg.edu.pl\/?p=8518"},"modified":"2026-10-12T10:04:24","modified_gmt":"2026-10-12T08:04:24","slug":"globalny-kryzys-umiejetnosci-uczniow-z-czego-wynika","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.cfg.edu.pl\/eng\/blog\/globalny-kryzys-umiejetnosci-uczniow-z-czego-wynika\/","title":{"rendered":"Globalny kryzys umiej\u0119tno\u015bci uczni\u00f3w. Z czego wynika?"},"content":{"rendered":"

Uczniowie na ca\u0142ym \u015bwiecie czytaj\u0105 i licz\u0105 coraz s\u0142abiej, a spadek umiej\u0119tno\u015bci zacz\u0105\u0142 si\u0119 na d\u0142ugo przed pandemi\u0105. Tak brzmi g\u0142\u00f3wny wniosek mi\u0119dzynarodowej konferencji Instytutu Bada\u0144 Edukacyjnych w Warszawie, na kt\u00f3r\u0105 9 pa\u017adziernika 2026 roku przyjechali eksperci z niemal 50 kraj\u00f3w. Diagnoza jest jednoznaczna, przyczyn jest wiele, a prostych rozwi\u0105za\u0144 \u2013 brak.<\/strong><\/h3>\n

Konferencj\u0119 \u201eGlobalny spadek umiej\u0119tno\u015bci uczni\u00f3w: trendy, przyczyny i mo\u017cliwe odpowiedzi\u201d otworzy\u0142a wiceministra edukacji narodowej Katarzyna Lubnauer. Przypomnia\u0142a, \u017ce ostatnie wyniki badania PISA s\u0105 najs\u0142absze w historii, a co pi\u0105ty 15-latek nie osi\u0105ga podstawowego poziomu umiej\u0119tno\u015bci. Pogorszenie zacz\u0119\u0142o si\u0119 jeszcze przed pandemi\u0105. \u2013 Wszyscy wiemy, jak wygl\u0105da problem. Teraz czas skupi\u0107 si\u0119 na rozwi\u0105zaniach \u2013 m\u00f3wi\u0142a.<\/em><\/p>\n

Wiceminister zaapelowa\u0142a do uczestnik\u00f3w o trzy rzeczy: odwag\u0119 w kwestionowaniu dotychczasowych za\u0142o\u017ce\u0144, opieranie si\u0119 na dowodach z prawdziwych klas szkolnych oraz my\u015blenie o skali, bo dobry pomys\u0142 musi zadzia\u0142a\u0107 w ca\u0142ym systemie. Zwr\u00f3ci\u0142a te\u017c uwag\u0119 na polski paradoks: nasi uczniowie osi\u0105gaj\u0105 jedne z najlepszych wynik\u00f3w w Europie, a jednocze\u015bnie nale\u017c\u0105 do najmniej zadowolonych ze szko\u0142y.<\/p>\n

Dyrektor IBE PIB prof. Maciej Jakubowski podkre\u015bli\u0142, \u017ce spadek wida\u0107 niemal na ca\u0142ym \u015bwiecie, a szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie w Europie. Przywo\u0142a\u0142 wypowied\u017a trenera pi\u0142karskiego, kt\u00f3ry na pytanie o s\u0142abe wyniki dru\u017cyny odpar\u0142, \u017ce trzeba lepiej gra\u0107 i strzela\u0107 wi\u0119cej goli. \u2013 Chcia\u0142bym, \u017ceby w edukacji by\u0142o tak prosto \u2013 przyzna\u0142.<\/em><\/p>\n

Trendy: \u201ewielka recesja czytania\u201d<\/h2>\n

Dr hab. Tomasz Gajderowicz, zast\u0119pca dyrektora IBE PIB, pokaza\u0142, \u017ce spadek widoczny jest we wszystkich du\u017cych badaniach \u2013 PISA, TIMSS, PIRLS i ICILS. Zacz\u0105\u0142 si\u0119 oko\u0142o 2012 roku, przyspieszy\u0142 do 2022 roku, a PISA 2025 przynios\u0142a kolejne, szokuj\u0105ce obni\u017cenie wynik\u00f3w. Najbardziej straci\u0142y matematyka i czytanie ze zrozumieniem, a wyniki z nauk przyrodniczych pozostaj\u0105 wzgl\u0119dnie stabilne.<\/p>\n

Zamkni\u0119cie szk\u00f3\u0142 w pandemii t\u0142umaczy straty z 2022 roku \u2013 najd\u0142u\u017cej zamkni\u0119te systemy straci\u0142y nawet ok. 20 punkt\u00f3w, czyli mniej wi\u0119cej rok nauki. Nie t\u0142umaczy jednak spadku w PISA 2025. Najbardziej trac\u0105 uczniowie, kt\u00f3rzy ju\u017c wcze\u015bniej mieli s\u0142abe wyniki, a tak\u017ce zamo\u017cne kraje o wysokich wydatkach na edukacj\u0119. Zdaniem Gajderowicza rodzi to pytanie, czy reformy ostatnich lat sz\u0142y we w\u0142a\u015bciw\u0105 stron\u0119. Migracje ani mniejszy wysi\u0142ek uczni\u00f3w nie wyja\u015bniaj\u0105 zjawiska. Uczniowie rozpraszani przez urz\u0105dzenia cyfrowe wypadaj\u0105 gorzej o 12\u201314 punkt\u00f3w, a najintensywniej z nich korzystaj\u0105cy nawet o 22 punkty \u2013 to jednak korelacja, a nie dow\u00f3d przyczynowo\u015bci.<\/p>\n

Francesco Avvisati z OECD nazwa\u0142 to zjawisko \u201ewielk\u0105 recesj\u0105 czytania\u201d. \u015aredni wynik z czytania w krajach OECD spad\u0142 o ok. 25 punkt\u00f3w. Uczniowie gorzej radz\u0105 sobie zw\u0142aszcza z d\u0142u\u017cszymi tekstami i z zadaniami wymagaj\u0105cymi \u0142\u0105czenia informacji i refleksji. Spadek wida\u0107 ju\u017c od pierwszych zada\u0144 testu, wi\u0119c nie wynika on ze zm\u0119czenia. Niemal podwoi\u0142 si\u0119 za to odsetek odpowiedzi udzielanych tak szybko, \u017ce ucze\u0144 nie m\u00f3g\u0142 przeczyta\u0107 zadania.<\/p>\n

\u2013 Sztuczna inteligencja obni\u017ca koszt dost\u0119pu do informacji, ale dost\u0119p to nie to samo co zrozumienie \u2013 przestrzega\u0142 Avvisati. Im \u0142atwiej o odpowiedzi, tym wa\u017cniejsza staje si\u0119 umiej\u0119tno\u015b\u0107 ich samodzielnej oceny.<\/em><\/p>\n

Christian Christrup Kjeldsen z du\u0144skiego Krajowego Centrum Bada\u0144 Szkolnych zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na czynnik rzadko obecny w debacie: zm\u0119czenie. W 39 systemach edukacji odsetek czwartoklasist\u00f3w, kt\u00f3rzy codziennie rano przychodz\u0105 do szko\u0142y zm\u0119czeni, wzr\u00f3s\u0142 z kilkunastu procent do mniej wi\u0119cej jednej czwartej. Tacy uczniowie osi\u0105gaj\u0105 wyra\u017anie gorsze wyniki. \u2013 To da si\u0119 zmieni\u0107, ale nie w samej szkole \u2013 podsumowa\u0142.<\/em><\/p>\n

Julian Fraillon z Mi\u0119dzynarodowego Stowarzyszenia Mierzenia Osi\u0105gni\u0119\u0107 Szkolnych (IEA), odpowiedzialny za badanie ICILS, pokaza\u0142 kolejny paradoks. Uczniowie coraz wi\u0119cej korzystaj\u0105 z technologii, a ich kompetencje cyfrowe i informacyjne w latach 2018\u20132023 spad\u0142y. A\u017c 26% uczni\u00f3w deklaruje, \u017ce w szkole nikt nie uczy ich umiej\u0119tno\u015bci cyfrowych, a dwie trzecie nauczycieli przyznaje, \u017ce potrzebuje wi\u0119cej szkole\u0144 w tym obszarze. Swoj\u0105 prezentacj\u0119 zatytu\u0142owa\u0142 \u201eWi\u0119cej nie zawsze znaczy lepiej\u201d.<\/p>\n

Kraje: dane krajowe potwierdzaj\u0105 mi\u0119dzynarodowe<\/h2>\n

Drugi panel, prowadzony przez Olg\u0119 Wasilewsk\u0105 z IBE, sprawdza\u0142, czy krajowe egzaminy i testy pokazuj\u0105 to samo co badania mi\u0119dzynarodowe. Odpowied\u017a brzmi: w wi\u0119kszo\u015bci tak.<\/p>\n

    \n
  • Francja.<\/strong> Thierry Rocher z francuskiego Ministerstwa Edukacji Narodowej pokaza\u0142, \u017ce krajowe testy, obejmuj\u0105ce co roku niemal 7 mln uczni\u00f3w, id\u0105 w parze z PISA. W matematyce Francja traci w d\u0142ugim okresie mniej wi\u0119cej rok nauki na dekad\u0119. Najmocniej w czytaniu trac\u0105 ch\u0142opcy. \u015awie\u017ce analizy sugeruj\u0105 te\u017c, \u017ce smartfony mog\u0105 bardziej szkodzi\u0107 uczniom z zamo\u017cniejszych rodzin, gdzie rodzice s\u0142abiej pilnuj\u0105 czasu przed ekranem.<\/li>\n
  • Singapur.<\/strong> Hui Leng Ng z singapurskiego Ministerstwa Edukacji pokaza\u0142a d\u0142ugoterminowo stabilne lub rosn\u0105ce wyniki. Przyzna\u0142a jednak, \u017ce nie potrafi wskaza\u0107 jednego \u201esekretu\u201d \u2013 to splot sp\u00f3jnego programu, dobrze przygotowanych nauczycieli, motywacji uczni\u00f3w i wsparcia rodzic\u00f3w.<\/li>\n
  • Dania.<\/strong> Hjalte Meilvang z du\u0144skiej Krajowej Agencji ds. Edukacji i Jako\u015bci przeliczy\u0142 wyniki krajowych egzamin\u00f3w na skal\u0119 PISA \u2013 obie linie biegn\u0105 niemal r\u00f3wnolegle. Analiza rocznik\u00f3w sugeruje, \u017ce problemy pojawiaj\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy czwart\u0105 a dziewi\u0105t\u0105 klas\u0105.<\/li>\n
  • W\u0142ochy.<\/strong> Roberto Ricci, prezes instytutu INVALSI, przypomnia\u0142, \u017ce odsetek uczni\u00f3w porzucaj\u0105cych szko\u0142\u0119 spad\u0142 z 26% do ok. 7%, co te\u017c zmienia obraz wynik\u00f3w. Wydatki na edukacj\u0119 s\u0105 we W\u0142oszech wy\u017csze ni\u017c \u015brednia OECD, a mimo to nie przek\u0142adaj\u0105 si\u0119 wprost na wyniki.<\/li>\n<\/ul>\n

    Ricci por\u00f3wna\u0142 szko\u0142\u0119 do szpitalnego oddzia\u0142u ratunkowego: nie mo\u017cna czeka\u0107 dziesi\u0119ciu lat na idealne badania, trzeba dzia\u0142a\u0107 na podstawie zbie\u017cnych dowod\u00f3w. Zaapelowa\u0142 te\u017c do badaczy o pokor\u0119 i o konkretne propozycje zamiast samego wskazywania, co nie dzia\u0142a.<\/p>\n

    Przyczyny: wiele dop\u0142yw\u00f3w jednej rzeki<\/h2>\n

    Panel o przyczynach poprowadzi\u0142a Francesca Borgonovi z OECD. Prelegenci zgodnie podkre\u015blali, \u017ce m\u00f3wi\u0105 o hipotezach i korelacjach, a nie o udowodnionych zwi\u0105zkach przyczynowych.<\/p>\n

    Philippe Cattoir z Komisji Europejskiej wymieni\u0142 sze\u015b\u0107 czynnik\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 wp\u0142ywa\u0107 na wyniki uczni\u00f3w w UE:<\/p>\n

      \n
    1. Status spo\u0142eczno-ekonomiczny \u2013 uczniowie z ubo\u017cszych \u015brodowisk czterokrotnie cz\u0119\u015bciej osi\u0105gaj\u0105 s\u0142abe wyniki.<\/li>\n
    2. Do\u015bwiadczenie migracji \u2013 dotyczy ju\u017c 16% uczni\u00f3w w UE, ale po uwzgl\u0119dnieniu statusu rodziny r\u00f3\u017cnice wyra\u017anie malej\u0105.<\/li>\n
    3. Rozpraszacze cyfrowe \u2013 co trzeci ucze\u0144 cz\u0119sto rozprasza si\u0119 urz\u0105dzeniami na lekcjach, a czterech na dziesi\u0119ciu sp\u0119dza ponad trzy godziny dziennie w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych.<\/li>\n
    4. Bezkrytyczne korzystanie z AI \u2013 31% uczni\u00f3w w UE u\u017cywa sztucznej inteligencji do streszczania tekst\u00f3w, rezygnuj\u0105 z ich czytania.<\/li>\n
    5. S\u0142abn\u0105ce zainteresowanie rodzic\u00f3w nauk\u0105 dzieci \u2013 wyj\u0105tkiem jest Estonia, gdzie w\u0142adze zach\u0119caj\u0105 rodziny do wsp\u00f3lnych kolacji z dzie\u0107mi.<\/li>\n
    6. Niedobory nauczycieli \u2013 odczuwa je ok. 40% uczni\u00f3w.<\/li>\n<\/ol>\n

      Tracey Burns z ameryka\u0144skiego Krajowego Centrum ds. Edukacji i Gospodarki (NCEE) przedstawi\u0142a szerszy kontekst: urbanizacj\u0119, kryzys klimatyczny, zmiany na rynku pracy i dorastanie dzieci w \u015bwiecie inteligentnych urz\u0105dze\u0144. Ostrzeg\u0142a przed obiecywaniem \u201erewolucji\u201d zako\u0144czonych kosmetycznymi zmianami oraz przed za\u0142amaniem obietnicy, \u017ce dobra edukacja gwarantuje dobr\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

      Pedro De Bruyckere z belgijskiego centrum Leerpunt, \u201epogromca mit\u00f3w edukacyjnych\u201d, wskaza\u0142 m.in. na rosn\u0105c\u0105 po pandemii absencj\u0119 i brak atrakcyjnych ksi\u0105\u017cek dla nastolatk\u00f3w. Zaprezentowa\u0142 te\u017c niepublikowane jeszcze badanie z Flandrii: w klasach, w kt\u00f3rych uczniowie dziel\u0105 wi\u0119cej wsp\u00f3lnych odniesie\u0144 kulturowych \u2013 muzyk\u0119, seriale, sfer\u0119 publiczn\u0105 \u2013 wyniki z czytania s\u0105 wyra\u017anie lepsze. Algorytmy, kt\u00f3re ka\u017cdemu podsuwaj\u0105 inne tre\u015bci, mog\u0105 wi\u0119c os\u0142abia\u0107 wsp\u00f3lny grunt potrzebny do rozumienia tekst\u00f3w.<\/p>\n

      Giovanni Maria Abbiati z Uniwersytetu w Brescii pokaza\u0142 badanie z Lombardii. Uczniowie, kt\u00f3rzy za\u0142o\u017cyli konto w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych ju\u017c w sz\u00f3stej klasie, mieli w dziesi\u0105tej klasie wyniki z w\u0142oskiego i matematyki ni\u017csze o ok. 0,2\u20130,3 odchylenia standardowego ni\u017c r\u00f3wie\u015bnicy, kt\u00f3rzy zrobili to w dziewi\u0105tej klasie. Ankieta w\u015br\u00f3d ponad 6 tysi\u0119cy rodzic\u00f3w z Mediolanu wykaza\u0142a, \u017ce dzieci dostaj\u0105 smartfon \u015brednio w wieku 11 lat, cho\u0107 rodzice uwa\u017caj\u0105, \u017ce w\u0142a\u015bciwy wiek to 13 lat lub wi\u0119cej. Decyduje presja r\u00f3wie\u015bnicza \u2013 rodzice ulegaj\u0105, bo \u201ewszyscy w klasie ju\u017c maj\u0105\u201d.<\/p>\n

      Rozwi\u0105zania: co dzia\u0142a, a co tylko dobrze brzmi<\/h2>\n

      Ostatni panel, kt\u00f3ry poprowadzi\u0142 Tomasz Gajderowicz, po\u015bwi\u0119cono reakcjom na kryzys. Panelistki z Hiszpanii, Estonii, Wielkiej Brytanii i OECD zgodzi\u0142y si\u0119 co do jednego: nie istnieje magiczne rozwi\u0105zanie, ale s\u0105 dzia\u0142ania o udokumentowanej skuteczno\u015bci.<\/p>\n

      Co dzia\u0142a:<\/strong><\/p>\n

        \n
      • Intensywne wsparcie w ma\u0142ych grupach.<\/strong> Carmen Tovar S\u00e1nchez z hiszpa\u0144skiego Ministerstwa Edukacji, Szkolenia Zawodowego i Sportu przywo\u0142a\u0142a badania z Chicago: codzienne zaj\u0119cia w bardzo ma\u0142ych grupach dla uczni\u00f3w z zaleg\u0142o\u015bciami poprawi\u0142y wyniki o 0,18\u20130,4 odchylenia standardowego. Cz\u0119\u015b\u0107 pracy nauczyciela mog\u0142a przej\u0105\u0107 AI, cho\u0107 z mniejszym efektem.<\/li>\n
      • Wczesna diagnoza.<\/strong> Hiszpania diagnozuje uczni\u00f3w na d\u0142ugo przed 15. rokiem \u017cycia, bo im wcze\u015bniej interwencja, tym lepiej. Priorytetem pozostaj\u0105 czytanie i matematyka.<\/li>\n
      • Lepsza organizacja dnia i dobrze przygotowani nauczyciele.<\/strong> Helen K\u00f6hler z esto\u0144skiego Ministerstwa Edukacji i Nauki opowiedzia\u0142a o przesuni\u0119ciu pocz\u0105tku lekcji z 8:00 na 9:00 i o wymogu magisterium dla nauczycieli. Matematyki najlepiej uczy\u0107 w grupach do pi\u0119ciu os\u00f3b \u2013 z prawdziwym nauczycielem.<\/li>\n
      • Konsekwentne wdra\u017canie.<\/strong> Clare Baker z brytyjskiego Ministerstwa Edukacji (Department for Education) podkre\u015bli\u0142a, \u017ce \u0142atwo napisa\u0107 nowy program, trudniej konsekwentnie go wdro\u017cy\u0107. Anglia testuje rozwi\u0105zania w eksperymentach obejmuj\u0105cych wiele szk\u00f3\u0142, a efekty reform wida\u0107 zwykle po oko\u0142o dziesi\u0119ciu latach \u2013 d\u0142u\u017cej ni\u017c trwa kadencja rz\u0105du.<\/li>\n<\/ul>\n

        Co nie dzia\u0142a:<\/strong><\/p>\n

          \n
        • Szukanie jednego winnego.<\/strong> Zakaz telefon\u00f3w nie jest panaceum \u2013 w Hiszpanii obowi\u0105zuje w 86% szk\u00f3\u0142, a wyniki wci\u0105\u017c s\u0105 s\u0142abe.<\/li>\n
        • Dok\u0142adanie tre\u015bci do programu nauczania<\/strong> i prowadzenie wielu du\u017cych reform jednocze\u015bnie. Nauczyciele potrzebuj\u0105 czasu na uczenie, a nie tylko na wdra\u017canie zmian.<\/li>\n
        • Przeciwstawianie wiedzy kompetencjom.<\/strong> Krytyczne my\u015blenie i kreatywno\u015b\u0107 nie zast\u0105pi\u0105 wiedzy \u2013 to ona jest ich fundamentem.<\/li>\n<\/ul>\n

          Francesca Borgonovi przypomnia\u0142a, \u017ce trzeba lepiej pokazywa\u0107 m\u0142odym ludziom warto\u015b\u0107 czytania jako fundamentu innych umiej\u0119tno\u015bci. Badania nad korepetytorami AI pokazuj\u0105, \u017ce korzystaj\u0105 na nich g\u0142\u00f3wnie uczniowie zmotywowani, a pozostali mog\u0105 traci\u0107, gdy wsparcie zniknie.<\/p>\n

          Potrzebny plan odbudowy edukacji<\/h2>\n

          Konferencj\u0119 zamkn\u0105\u0142 Tomasz Gajderowicz. \u2013 Nazywajmy rzeczy po imieniu. PISA pokaza\u0142a globalny kryzys edukacji \u2013 m\u00f3wi\u0142. Jego zdaniem stawk\u0105 nie s\u0105 tylko oceny, ale wzrost gospodarczy, jako\u015b\u0107 demokracji i to, \u017ce obecne pokolenie ma s\u0142absze umiej\u0119tno\u015bci poznawcze ni\u017c pokolenie rodzic\u00f3w.<\/em><\/p>\n

          Gajderowicz zaapelowa\u0142 o wyj\u015bcie poza najprostsze odpowiedzi, m\u0105dre korzystanie z danych, precyzyjne m\u00f3wienie o \u201ejako\u015bci nauczania\u201d i walk\u0119 z mitami edukacyjnymi. Wezwa\u0142 do stworzenia mi\u0119dzynarodowego planu odbudowy edukacji.<\/p>\n