Edukacyjna Odyseja. Dokąd płynie polska szkoła?

W czwartek, 3 grudnia 2026 roku w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie odbędzie się VII Szczyt dla Edukacji. Sieć SOS dla Edukacji, do której należy Fundacja Code For Green, zaprasza na niego pod hasłem „Edukacyjna Odyseja. Jak dopłynąć do celu?”. Tegoroczna edycja odbywa się rok przed wyborami parlamentarnymi i kilka tygodni po atakach w szkołach, które wstrząsnęły opinią publiczną.

W eposie Homera Odyseusz wraca spod Troi do Itaki przez dziesięć lat. Od początku wie, dokąd płynie, ale drogę wyznaczają mu przeciwne wiatry, mielizny, pokusy zbaczania z kursu i załoga, która traci siły i zaufanie do kapitana. Najtrudniejsze są momenty bez dobrego wyjścia, takie jak przejście między Scyllą a Charybdą, gdy trzeba wybrać mniejszą stratę.

Organizatorzy Szczytu używają tej metafory, by opisać polską szkołę jako wspólną podróż. Cel jest w dużej mierze wspólny: szkoła nowoczesna, bezpieczna i oparta na wiedzy. Otwarte pozostaje pytanie, czy obrany kurs, stan załogi i jakość map, którymi dysponujemy, pozwolą tam dotrzeć.

Organizatorzy wychodzą z założenia, że w czasach niepewności gospodarczej, społecznej, demograficznej i geopolitycznej edukacja staje się najważniejszą inwestycją demokratycznego państwa. Od jakości pracy szkoły zależy zdolność do współpracy i innowacji, a także odporność społeczeństwa na kryzysy i dezinformację.

Szczyty dla Edukacji odbywają się od stycznia 2023 roku. Spotykają się na nich nauczyciele, dyrektorzy szkół, badacze, przedstawiciele uczelni kształcących przyszłych nauczycieli, organizacje społeczne, samorządy, decydenci szczebla centralnego i młodzież. Rozmowy mają prowadzić do konkretnych propozycji, które trafiają do władz oświatowych, szkół i opinii publicznej.

Tegoroczny cel jest sformułowany wprost: wypracować rozwiązania, które wzmocnią szkoły w roku wyborczym, pozwolą utrzymać kurs, a w razie potrzeby go skorygować. Edukacja ma się przy tym opierać na wiedzy i naukowych dowodach, dialogu, innowacji i odpowiedzialności.

Wiatr, ster, załoga, mapa

Rozmowa na Szczycie będzie się toczyć wokół czterech pytań, które przekładają morską metaforę na język polityki oświatowej.

Wiatr: co z zewnątrz popycha szkołę i co ją spycha z kursu? Najbliższy rok będzie rokiem wyborczym. Doświadczenie poprzednich kampanii pokazuje, że edukacja łatwo staje się w nich narzędziem politycznej rywalizacji zamiast tematem rzeczowej debaty. Jednym z paneli będzie „Wiatr kampanii”, poświęcony edukacji w roku wyborczym.

Ster: czy instytucje i reforma pozwalają sterować? Reforma Kompas Jutra deklaruje nacisk na dobrostan uczniów i relacje w szkole. Panel główny Szczytu zada pytanie, jak ta reforma działa w praktyce.

Załoga: w jakiej kondycji są ci, którzy płyną? Chodzi o uczniów, nauczycieli i zaufanych dorosłych. Panel „Załoga na granicy sił” dotyczy kryzysu nauczycielskiego, wynagrodzeń i przeciążenia. Panel „Siła młodych nawigatorek i nawigatorów” skupi się na sprawczości, wytrwałości, ciekawości i poczuciu przynależności uczniów.

Mapa: czy dobrze znamy wody, po których płyniemy? To wyzwania stojące przed szkołami i decydentami: niż demograficzny i migracje, zdrowie i klimat, edukacja obywatelska, sytuacja dzieci z grup mniejszościowych. Każde z nich ma na Szczycie osobny warsztat.

Bezpieczna przystań: stanowisko Sieci po atakach w szkołach

Pytanie o bezpieczeństwo szkoły stało się w październiku szczególnie pilne. Między 7 a 10 października doszło do ataków nożem w szkołach w Ostrołęce, Leszczydole-Nowinach i Warszawie. W Leszczydole-Nowinach zginęła pracownica szkoły. W dwóch innych przypadkach, w Sierpcu i w województwie kujawsko-pomorskim, tragedii udało się zapobiec.

13 października Sieć SOS dla Edukacji, zrzeszająca ponad 90 organizacji społecznych, opublikowała stanowisko w sprawie ataków i przemocy w szkołach. Sieć popiera doraźne działania policji, ale podkreśla, że same patrole nie zagwarantują bezpieczeństwa. Najskuteczniej chroni szkoła, w której uczeń ma komu powiedzieć, że dzieje się coś złego, a dorosły wie, co z tą informacją zrobić.

Z diagnozy Sieci wynika, że sprawcami byli obecni lub byli uczniowie, ważną rolę odgrywały treści w internecie, a sygnały ostrzegawcze często były widoczne wcześniej. Stanowisko przywołuje dane PISA 2022: tylko 57% polskich uczniów uważa, że nauczycielom zależy na ich samopoczuciu, przy średniej unijnej 73%. Wskazuje też na braki specjalistów w szkołach i przeciążenie nauczycieli.

Sieć proponuje dziewięć działań systemowych:

1. Procedura reagowania na sygnały zagrożenia w każdej szkole, oparta na ogólnopolskim standardzie oceny zagrożenia.
2. Bezpieczne kanały zgłaszania, w tym anonimowe, oraz edukacja świadków przemocy.
3. Psycholog i pedagog specjalny dostępni w szkole codziennie oraz szybka ścieżka do pomocy psychiatrycznej.
4. Relacje jako profilaktyka: czas wychowawcy na rozmowy, mniej biurokracji, realne zasoby dla reformy Kompas Jutra.
5. Odpowiedzialność platform internetowych i pełne wykorzystanie narzędzi Aktu o usługach cyfrowych (DSA).
6. Szkolenia i wsparcie prawne oraz psychologiczne dla dyrektorów, nauczycieli i pracowników obsługi.
7. Odpowiedzialne relacjonowanie zdarzeń przez media, bez nadawania sprawcom rozgłosu.
8. Niezależna analiza każdego zdarzenia i system zbierania danych o przemocy w szkołach.
9. Rodzice jako partnerzy szkoły, z dostępem do bezpłatnych konsultacji bez wielomiesięcznych kolejek.

Te tematy wrócą na Szczycie, między innymi podczas warsztatu „Bezpieczna przystań” o dzieciach z grup mniejszościowych i roli zaufanych dorosłych.

Program Szczytu

Program przygotowują organizacje zrzeszone w Sieci SOS dla Edukacji, które prowadzą panele i warsztaty. Godziny mogą się jeszcze nieznacznie zmienić.

Panele: „Siła młodych nawigatorek i nawigatorów”, „Wiatr kampanii”, „Załoga na granicy sił” oraz „Wspólna nawigacja” o Mistrzowskich Praktykach i współpracy instytucji. Do każdego panelu organizatorzy wylosują jedną lub dwie osoby z sali spośród zgłoszeń członków Sieci.

Warsztaty: Izba Nauczycielska (samorząd zawodowy nauczycieli), Kompas obywatelski (edukacja obywatelska w praktyce), Szkoła na zdrowie (żywienie, klimat i zdrowie), Zmieniający się horyzont (niż demograficzny i migracje), Bezpieczna przystań (dzieci z grup mniejszościowych i zaufani dorośli) oraz Odyseja umysłu (kreatywna edukacja).

Rejestracja: sosdlaedukacji.pl/vii-szczyt-dla-edukacji